Nietolerancja laktozy - objawy, leczenie, diagnostyka

Joanna Grzymisławska Joanna Grzymisławska
dietetyk Kalkulatora Kalorii
Ostatnia aktualizacja: 2022-05-19 13:46:30

Masz problemy ze wzdęciami, bólami brzucha czy biegunką po spożyciu produktów mlecznych? To może być nietolerancja laktozy - nadwrażliwość pokarmowa związana z nieprawidłowym trawieniem cukru zawartego w mleku. Sprawdź, co może być jej przyczyną, jak skutecznie ją leczyć oraz co jeść, aby złagodzić dokuczliwe objawy.

 

 

Czym jest nietolerancja laktozy i jakie są jej objawy?

Laktoza to rodzaj cukru obecnego w mleku oraz jego przetworach. W organizmie trawiona jest na dwa cukry proste -  glukozę i galaktozę. Do trawienia dochodzi w jelicie cienkim pod wpływem enzymu - laktazy. Jeżeli w organizmie brakuje laktazy, niestrawiona laktoza trafia do jelita grubego i częściowo zostaje rozkładana przez tamtejszą florę bakteryjną. Towarzyszą temu wzdęcia, bóle brzucha, uczucie przelewania i napięcia w jamie brzusznej, biegunka. Objawy mają różne nasilenie i mogą występować pojedynczo. Nietolerancja laktozy to właśnie nieprawidłowa reakcja na spożycie produktów mlecznych związana z niedoborem laktazy. Eliminacja źródeł laktozy powoduje ustąpienie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

 

NIETOLERANCJA LAKTOZY - OBJAWY
  • biegunki
  • wzdęcia
  • bóle brzucha
  • nadmierne gazy
  • uczucie przelewania w jamie brzusznej
  • nudności i wymioty (rzadko)

 

Przyczyny

W zależności od przyczyny, wyróżnia się trzy typy nietolerancji laktozy:

 

  • Nietolerancję wrodzoną (alaktazja)

To choroba uwarunkowana genetycznie, objawiająca się trwałą niezdolnością do wytwarzania laktazy. Pierwsze objawy są widoczne już na samym początku karmieniu noworodka mlekiem matki.

 

  • Nietolerancję pierwotną (hipolaktazja)

Jest najczęstsza formą nietolerancji laktozy, diagnozowana przede wszystkim u osób dorosłych. Również jest uwarunkowana genetycznie, ale wiąże się jedynie ze zbyt małym wytwarzanie laktazy przez organizm, a nie jej całkowitym brakiem.

 

  • wtórna nietolerancja (nabyta)

To jedyna przejściowa forma nietolerancji. Może być spowodowana m.in. przyjmowaniem leków, silną biegunką,innymi chorobami układu pokarmowego.

 

 

Wraz z wiekiem zmniejsza się ilość wytwarzanej w organizmie laktazy. U osoby dorosłej aktywność laktazy jest dziesięciokrotnie niższa niż u noworodka i jest to normalne zjawisko. Także stosowanie przez dłuższy okres czasu diety bezmlecznej hamuje produkcję tego enzymu.

Szacuje się, że 20-37% dorosłych osób w Polsce ma problemy z niedostateczną produkcją laktazy w organizmie (hipolaktazją). Co ciekawe, dolegliwość ta występuje z różną częstotliwością u przedstawicieli poszczególnych grup etnicznych. Niedobory laktazy są zdecydowanie częstsze m.in. wśród mieszkańców Bliskiego Wschodu, Indii i Afryki.

 

Odsetek osób różnych grup etnicznych z nietolerancją laktozy

POPULACJA PROCENT OSÓB Z NIETOLERANCJĄ
Polacy 20-37%
Szwedzi 2%
Amerykanie 6-25%
Szwajcarzy 10%
Afroamerykanie 45-81%
Aborygeni 85%
Chińczycy 95%
Azjaci 65-100%
Indianie 50-75%

 

Czy laktoza jest szkodliwa?

Nie. Laktoza nie szkodzi naszemu organizmowi. Zdrowe osoby mogą spożywać ją w dowolonych ilościach. Osoby z nietolerancją laktozy powinny jej unikać (bądź ograniczać jej spożycie), aby złagodzić doleglwiości ze strony układu pokarmowego.Ciekawostką jest fakt, że laktoza zwiększa wchłanianie wapnia.

 

Diagnostyka nietolerancji laktozy

Dieta eliminacyjna

Najprostszym i najtańszym sposobem zdiagnozowania nietolerancji laktozy jest zastosowanie diety eliminacyjnej. Na kres dwóch tygodni należy wykluczyć z diety wszystkie produkty z laktozą. Jeżeli w czasie jej stosowania objawy ustąpią i nasilą się po ponownym wprowadzeniu do diety produktów laktozowych, u osoby badanej można z dużym prawdopodobieństwem podejrzewać nietolerancję laktozy. Podczas próby eliminacji laktozy z diety można posiłkówać się produktami bezlaktozowymi, np. napojami roślinnymi, jogurtami kokosowymi czy tofu.

 

Test wodorowy

Bardzo popularną metodą diagnostyczną jest także wodorowy test oddechowy. Próba ta polega na doustnym podaniu pacjentowi laktozy, a następnie pomiarze stężenie wodoru w wydychanym powietrzu. Podwyższone stężenie wodoru wskazuje na to, że laktoza jest fermentowana przez bakterie jelitowe, a więc nie jest trawiona prawidłowo.

 

Inne badania na nietolerancję laktozy

Zdecydowanie rzadziej stosuje się takie metody jak badanie pH stolca (kwaśne pH może wskazywać na nietolerancję), test obciążenia laktozą (niskie stężenie glukozy po podaniu laktozy sugeruje, że ta nie jest prawidłowo trawiona) czy badania genetyczne (badanie aktywności genów odpowiedzialnych za produkcję laktazy).

Najbardziej wiarygodnym, ale jednocześnie bardzo rzadko stosowanym badaniem, jest pobranie fragmentu jelita cienkiego i bezpośrednie oznaczenie aktywności laktazy.

 

 

Nietolerancja laktozy - leczenie

Podstawą leczenia nietolerancji laktozy jest odpowiednie postępowanie dietetyczne. Najważniejszym zaleceniem jest ograniczenie spożycia produktów zawierających laktozę. Ponieważ objawy występują z różnym nasileniem, dieta poszczególnych osób może być mniej lub bardziej rygorystyczna. Niektóre osoby wymagają całkowitego wyeliminowania laktozy ze swoich jadłospisów, dla innych wystarczające jest jej ograniczenie.

 

Laktoza znajduje się w mleku i przetworach mlecznych pochodzenia krowiego, owczego, koziego, bawolego, a także innych innych ssaków. Należy pamiętać także o produktach, do których mleko lub produkty mleczne, dodawane są jako jeden ze składników. Są to tak zwane "ukryte źródła laktozy", do których zalicza się m.in. lody, czekoladę, maragryny, pieczywo, sosy, ciasta, a nawet leki i suplmenty diety.

 

 

W jakich produktach występuje laktoza?

NAZWA PRODUKTU g/100g produktu
Mleko krowie 3.2% 4,6
Mleko krowie 2% 4,7
Mleko krowie 0,5% 4,9
Mleko kozie 4,4
Mleko owcze 5,1
Mleko odltuszczone w proszku 51
Mleko pelne w proszku 39
Jogurt naturalny 2% 4,6
Kefir 2% 4,1
Maślanka 0,5% 4,7
Sery żółte 0,1
Ser biały chudy 3,1
Ser biały półtłusty 3,2
Ser biały tłusty 2,9
Ser typu feta 1
Serek ziarnisty 3,3
Ser topiony 1
Śmietana 30% 3,1
Śmietana 18% 3,6
Śmietana 12% 3,9

 

 

Nieodobory wapnia

Mleko i jego przetwory są jednym z najlepszych źródeł wapnia. Dostarczają aż 70% wapnia w przeciętnej diecie.  Ich wyeliminowanie z diety może być przyczyną przewlekłych niedoborów tego składnika. Wapń odgrywa kluczową rolę w budowie kości i zębów. Reguluje metabolizm, odpowiada za utrzymanie równowagi kwasowo - zasadowej, bierze udział w przewodnictwie nerwowym i pracy mięśni, w tym mięśnia sercowego. Ponadto, ma działania przeciwzapalne, przeciwalergiczne, a także reguluje ciśnienie tętnicze krwi.

Niedobory tego pierwiastka mogą prowadzić do rowoju krzywicy u dzieci. U osób dorosłych przyczyniają się do osłabienia kości -  osteomalacji i osteoporozy.  Obniżenie stężenia wapnia we krwi powoduje również tężyczkę, której objawami są mrowienia warg, nóg, palców i języka, a także kurcze i bóle mięśni.

Dieta osoby z nietolerancją laktozy powinna obfitować w alternatywne źródła wapnia. Dużą zawartością tego składnika charakteryzują się m.in produkty sojowe, ryby, nasiona i orzechy, a także niektóre produkty zbożowe i warzywa.

 

Zawartość wapnia w produktach spożywczych

PRODUKT ZAWARTOŚĆ WAPNIA (mg/100g)
Ser parmezan 1380
Mak 1266
Ser camembert pełnotłusty 360-390
Sery podpuszczkowe 530-980
Ser typu feta 500
Soja, suche nasiona 240
Migdały 239
Sardynki z ośćmi 330
Tofu z solami wapniowymi 200
Natka pietruszki 193
Orzechy laskowe 186
Jarmuż 157
Orzechy pistacjowe 135
Mleko sojowe wzbogacane w wapń 120
Mleko krowie 110-120
Sery twarogowe 80-100
Kapusta włoska 77
Bób, kapusta biała, fasolka szparagowa 60-70
Śledź solony 62
Płatki owsiane 54
Sandacz świeży 49
Jajo kurze 47

 

 

Wskazówki dietetyczne

 

Uważaj na produkty mleczne

W zależności od stopnia nietolerancji konieczne jest całkowite wykluczenie wszystkich produktów mlecznych z diety bądź ograniczenie tych produktów, które zawierają laktozę w dużych ilościach. Decyzję o tym, na co można sobie pozwolić, należy podjąć na podstawie obserwacji własnego organizmu. Konieczne jest analizowanie, po których produktach dolegliwości świadczące o nietolerancji się nasilają, a po których nie występują żadne objawy.

Największą zawartości laktozy charakteryzują się mleko (zarówno krowie, kozie jak i owcze), mleka w proszku, maślanka, jogurty i kefiry. Spośród produktów mlecznych najmniejsze ilości laktozy znajdują się w serach żółtych, serach typu feta i topionych.

Wiele osób z nietolerancją laktozy dobrze toleruje fermentowane produkty mleczne - jogurty, kefiry i maślanki. Zawierają one bakterie mlekowe które powodują częściowy rozkład laktozy.

 

Pamiętaj o ukrytych źródłach laktozy

Warzywa i owoce

Laktoza może znajdować się w produktach, które na pierwszy rzut oka w ogóle nie kojarzą się z mlekim.  Na przykład, warzywa i owoce są całkowicie wolne od laktozy. Trzeba jednak pamiętać, że dania z nich przygotowywane mogą być jej ukrytymi źródłami. Cukier mleczny może znajdować się w zupach, sosach warzywnych i zapiekankach. Niebezpieczne są także wszystkie desery owocowe, które zawierają dodatek mleka lub produktów mlecznych - koktajle, budynie, pianki, a także lody.

Mięso i ryby

Podobnie jest w przypadku mięsa i ryb. Mimo, że są to produkty naturalnie bezlaktozowe, potrawy z nich przygotowywane mogą zawierać laktozę. Poza oczywistymi przykładami (jak śledź w śmietanie), warto pamiętać, że produkty mleczne mogą być dodawane do sosów lub używane do namaczania mięsa.

Laktozę zawiera m.in kurczak curry (bazę do sosu stanowi jogurt), kurczak w sosie ziołowym (śmietana) czy schabowy moczony przed przygotowaniem w mleku.

Objawy jelitowe mogą również wywoływać sardelki, parówki, pasztety, konserwy, wyroby garmażeryjne i niektóre wędliny. Laktoza może być do nich dodawana na etapie produkcji.

Potrawy jajeczne

Jaja są niezwykle cennym i wartościowym składnikiem diety. Same w sobie nie zawieraja laktozy. Są też dość dobrym źródłem wapnia. W 100g jajek (czyli dwóch niedużych sztukach) znajduje się około 50mg tego składnika. Jak w przypadku dań warzywnych, mięsnych i rybnych, także dania na bazie jaj mogę być ukrytym źródłem laktozy. Przykładm jest chociażby jajecznica na maśle, placuszki, omlety, naleśniki, jajka faszerowane, sałatki jajeczne oraz zapiekanki (zazwyczaj oprócz jaj dodaje się do nich śmietanę lub mleko).

Słodycze 

Niebezpieczne mogą być również słodycze. Zdecydowana większość produktów z tej grupy zawiera w swoim składzie laktozę. Mleko i produkty mleczne mogą być dodawane do lodów, ciast, ciast drożdżowych, batoników, naleśników, tortów. Znajdują się także w czekoladzie, cukierkach czekoladowych, cukierkach z nadzieniem, krówkach, cukierkach toffi i  truflach. Trzeba pamiętać, że laktozę zawierają również kawy mrożone.

Produkty zbożowe

Większość produktów zbożowych jest wolna od laktozy, ale istnieją wyjątki. Są to przede wszystkim bułki mleczne, bułki do hamburgerów, pieczywo tostowe, chałki, bajgle oraz rogale mleczne i maślane. Małe ilości laktozy mogą znajdować się również w płatkach śniadaniowych. Osoby z silną nietolerancją (lub alergią na laktozę) muszę wyeliminować je z diety. Dla większości są one jednak zupełnie bezpieczne.

 

 

Wybieraj mleko roślinne

Alternatywą dla mleka i jego przetworów są mleka roślinne i produkty bez laktozy będące zamiennikami tradycyjnych produktów mlecznych. Na rynku dostępny jest szeroki wachlarz tego typu produktów i warto regularnie po nie sięgać. Dlaczego? Ponieważ całkowite wyeliminowanie mleka i przetworów mlecznych wiąże się ze znacznym obniżeniem zawartości wapnia w diecie. Produkty alternatywne są wzbogacane w ten składnik odżywczy. Zawierają podobne ilości wapnia co produkty krowie.

 

Produkt Zawartość wapnia (mg/100g)
Mleko krowie 110-120
Mleko sojowe 120
Mleko ryżowe 115
Mleko migdałowe 120

 

Polecane przepisy:

 

 

 

 

 

 

 

 

Stawiaj na pełnoziarniste produkty zbożowe

Spośród produktów zbożowych należy wybierać te o jak najniższym stopniu przetworzenia. Szczególnie polecane są razowe pieczywo, grube kasze (np. gryczana, pęczak), brązowy ryż, płatki owsiane górskie. Jednocześnie warto unikać produktów wysokooczyszczonych, a więc białej mąki, białego pieczywa, białego ryżu. Są one bardziej kaloryczne, mają wyższy indeks glikemiczny i charakteryzują się zdecydowanie niższą wartością odżywczą.

Polecamy także artykuł: Jaki chleb jeść na diecie?

 

Jadaj często warzywa i owoce

Warto zwrócić uwagę, że niektóre produkty z tej grupy zawierają duże ilości wapnia i to po nie osoby z nietolerancją laktozy powinny sięgać szczególnie często. Dużą zawartością wapnia charakteryzują się rośliny strączkowe (szczególnie soja), kapusta włoska, jarmuż, natka pietruszki i boćwina. Spośród owoców, najlepiej wypadają owoce suszone, na przykład morele, figi czy rodzynki.

Produkt Zawartość wapnia
Soja, suche nasiona 240
Ciecierzyca, suche nasiona 105
Fasola biała, nasiona suche 163
Kapusta włoska 77
Jarmuż 157
Natka pietruszka 193
Boćwina 97
Suszone morele 139
Suszone figi 203
Rodzynki 78

Polecane przepisy:

Warzywne curry z cieciorką 55 kcal   30 min

Warzywne curry z cieciorką

 

 

 

 

 

 

 

Sięgaj po orzechy i pestki

To bardzo ważne grupa produktów spożywczych dla osób z nietolerancją laktozy. Te produkty są bogatokaloryczne, ale też bardzo odżywcze. Zawierają duże ilości wapnia, jak również magnezu, witamin z grupy B, witaminy E czy potasu. Są także świetnym źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych. Szczególnie dużo wapnia zawierają mak, migdały i orzechy laskowe. Należy sięgać po nie regulanie, ale w ograniczonych ilościach

 

Produkt Zawartość wapnia (mg/100g)
Mak 1266
Sezam 114
Słonecznik 131
Orzechy laskowe 186
Orzechy pistacjowe 135
Orzechy włoskie 87
Orzechy arachidowe 58

 

Kaloryczność wymienionych w tabeli produktów możesz sprawdzić w Kalkulatorze Kalorii.

 

Polecane przepisy:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pamiętaj o chudym mięsie i rybach

Wybierając gatunek mięsa, należy kierować się zasadami zdrowego odżywiania. Chudymi i jednocześnie najbardziej polecanymi gatunkami są indyk, kurczak, chuda wołowina, schab, królik czy cielęcina. Co najmniej 2 razy w tygodniu należy sięgać po ryby. Szczególnie wartościowe są ryby morskie, jak dorsz, łosoś czy tuńczyk.

Polecamy także artykuł: Jak jeść zdrowo? 12 zasad zdrowej diety

 

 

Polecane przepisy:

 

 

 

 

 

 

 

Jadaj jajka

Polecane są przede wszystkim jajka gotowana i smażone bez dodatku masła. Coraz częściej można znaleźć także przepisy na bezmleczne omlety, naleśniki różnego rodzaju placuszki. Warto z nich korzystać, aby urozmaicać swoją dietę.

 

Polecane przepisy:

 

 

 

 

 

 

 

Wybieraj słodycze bazlaktozowe

Dla osób z silną nietolerancją laktozy, producenci żywności wytwarzają słodycze w 100% wolne od tego cukru. Za bezpieczne desery można uznać wafle (bez nadzienia), wafle ryżowe, desery na bazie jogurtów i mlek bezlaktozowych oraz landrynki.

 

W razie wątpliwości, zawsze należy przeczytać etykietę produktu. Zgodnie z obowiązującym prawem, producent musi na niej umieścić informację o zawartości alergenów, w tym laktozy i mleka.

 

Laktoza a odchudzanie

Ze względu na dużą zawartość składników odżywczych w mleku i jego przetworach ich wyeliminowanie z diety może doprowadzić do poważnych niedoborów pokarmowych. Zbilansowanie jadłospisów jest szczególnie trudne u osób odchudzających się. W takim przypadku z jednej strony należy wybierać produkty chude i niskokaloryczne, z drugiej pokryć zapotrzebowanie na wapń i pozostałe składniki odżywcze.

Przestrzeganie limitu kalorii i zalecanego spożycia wapnia jest dużą trudnością dla osób dopiero rozpoczynających dietę. Typowe jadłospisy odchudzające bazują na produktych mlecznych, które w przypadku nietolerancji laktozyą są w większości przeciwwskazane. Lista niezalecanych produktów spożywczych jest bardzo długa, przez co trudno ułożyć zdrowy, zbilansowany i jednocześnie smaczny jadłospis.

 

Warto więc, aby dieta odchudzająca, szczególnie dla osób z nietolerancją laktozy, była opracowana przez wykwalifikowanych dietetyków. Dzięki temu dieta będzie pokrywać zapotrzebowania na wapń, a w razie potrzeby, powodować systematyczną utratę masy ciała. Szczególnie polecamy stosowanie układanej przez naszych dietetyków Diety Extra Smacznej w wersji specjalistycznej, dla osób z nietolerancją laktozy. To dieta odchudzająca, która jednocześnie łagodzi objawy nietolerancji laktozy i w pełni pokrywa zapotrzebowanie na wapń i inne składniki odżywcze.

 

Nietolerancji laktozy nie należy mylić z alergią na mleko. To dwie różne choroby, mające inne przyczyny i wymagające odmiennego leczenia. Alergia na mleko spowodowana jest zaburzeniami immunologicznymi. Jej istotą jest nieprawidłowa reakcja organizmu na białka zawarte w mleku (kazeinę, laktoalbuminę, laktoglubulinę). Nie jest związana z laktozą ani niedoborem laktazy w organizmie.

Nietolerancja laktozy to częsta dolegilwość. Mimo, że nie wiąże się z konsekwencjami zdrowotnymi, jej objawy mogą być bardzo dokuczliwe. Odpowiednie postępowanie dietetyczne pozwala na całkowite pozbycie się objawów tego schorzenia.

 

Polecamy także artykuł: Jak samodzielnie ułożyć dietę przy nietolerancji laktozy? 

 

Nietolerancja laktozy to powszechne schorzenie, które mimio, że nie jest groźne w skutakch, potrafi być bardzo dokuczliwe. W przypadku występowania przykrych doleglwiości po spożyciu produktów mlecznych, warto przeprowadzić diagnostykę w kierunku nietolerancji. Po otrzymaniu pozytywnego wyniku, należy wprowadzić zmiany w swojej diecie, przede wszystkim wyeliminować mleko krowie i jego przetwory.

O autorze

Joanna Grzymisławska Joanna Grzymisławska

Dietetyk kliniczny, absolwentka dietetyki na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu. Specjalizuje się w odchudzaniu i dietoterapii chorób żywieniowo-zależnych. Na co dzień zajmuje się patronatem merytorycznym nad naszym portalem i układaniem diet naszym pacjentom. Zawodowo, szczególnie zainteresowana dietetyką onkologiczną.

Może zainteresować Cię również:

Skomentuj:

comments powered by Disqus

Polecane artykuły